Global ısınma ve iklim değişikliği yaşanırken global olarak su krizinin tesirleri ve kaygıları giderek artıyor. Birleşmiş Milletler’e nazaran “küresel su iflası” periyodu başlamışken ülkeler sorunun tahlili için bulut tohumlama, yani kamuoyunda bilinen ismiyle yapay yağmura yönelmiş durumda.

ABD ve dünyanın en büyük hava modifikasyon programına sahip olan Çin’in yanı sıra Fransa, Rusya, Hindistan ve Suudi Arabistan üzere ülkeler de bu teknolojiye yatırım yapanlar ortasında yer alıyor. Temel gaye, yağışın vaktini ve ölçüsünü muhakkak ölçüde denetim edebilmek. Fakat formül, hem bilimsel hem de jeopolitik açıdan tartışmaları beraberinde getiriyor.

Bulut tohumlama nedir, nasıl çalışır?

Bulut tohumlama, mevcut bulutların yağmur ya da kar üretme kapasitesini artırmayı hedefleyen bir hava modifikasyon tekniğidir. Bu metotta çoklukla gümüş iyodür üzere çok küçük parçacıklar bulutlara salınıyor. Bu parçacıklar, su damlacıklarının ya da buz kristallerinin oluşumunu tetikleyerek yağış sürecini hızlandırıyor.

Fakat metot sınırsız değil. Yalnızca mevcut bulutlar üzerinde tesirli olabiliyor, belli bir coğrafik alanla ve vakit dilimiyle hudutlu kalıyor. Uzun vadeli değerlendirmelere nazaran mahallî ölçekte yağış ölçüsünü yaklaşık yüzde 5 ila yüzde 15 oranında artırabildiği iddia ediliyor.

Öte yandan bulut tohumlama uygulaması yeni değil, geçmişi 1940’lara uzanıyor. Buna karşın 1970’ler ve 1980’lerde ilgi besbelli biçimde azaldı. Bunun en kıymetli nedeni yapılan müdahalenin sahiden ne kadar yağış ürettiğinin muteber biçimde ölçülememesi oldu. Son yıllarda ise ölçüm ve tesir tahlili teknolojilerindeki gelişmeler sayesinde operasyonların sonuçları daha net biçimde doğrulanabiliyor.

Neden tekrar gündemde?

Uzmanlara nazaran ilginin tekrar artmasının iki temel nedeni var. Birincisi, iklim ve yağış modellerindeki oynaklık nedeniyle su kaynaklarının daha kırılgan hale gelmesi. Bu durum, bilhassa kuraklık riski yüksek bölgelerde karar alıcıları daha yaratıcı tahliller aramaya itiyor.

İkinci değerli öge ise son yıllarda kaydedilen teknik ilerlemeler. Bulut tohumlamanın tesirini gerçek vakitli olarak ölçebilen sistemler, yatırımcı ve kamu otoritelerinin itimadını artırıyor.

Sektörde ilginin arttığının bir göstergesi de bu alanda uzunluk gösteren ABD merkezli Rainmaker’ın çalışan sayısının bir yıldan kısa müddette 19’dan 120 yükselmiş olması. Şirket, bilhassa ABD’nin batısında artan kuraklaşmayı yavaşlatmayı hedefliyor.

Her ne kadar şirketin ismi yağmura atıfta bulunsa da projelerinin büyük kısmı yağmurdan çok kar üretmeye odaklanıyor. Kar örtüsünün artması, bilhassa dağlık bölgelerde ilkbahar ve yaz aylarında eriyen kar suları sayesinde rezervuarları besleyerek su arzına katkı sağlıyor.

Dünyada uygulamalar artıyor

Bulut tohumlama uygulamaları farklı hedeflerle kullanılıyor. Çin, uçak ve insansız hava araçlarının yanı sıra roket sistemleriyle bulutlara müdahale ediyor. 2008 Pekin Yaz Olimpiyatları sırasında yağışı denetim etmek gayesiyle bu yoldan yararlanılmıştı.

Birleşik Arap Emirlikleri’nde tuz içerikli fişekler kullanılarak bulutlara müdahale edilirken, Suudi Arabistan 2022’de bölgesel programının birinci yılı için 256 milyon dolar harcadı. Çin’in ise 2014-2021 periyodunda hava modifikasyon programına yaklaşık 2 milyar dolar takviye verdiği bildiriliyor.

50’den fazla ülkenin uyguladığı bu yolun bir denemesini de Hindistan yaptı lakin gaye Delhi’deki ağır hava kirliliğini azaltmaktı. Gaye bu olsa da muvaffakiyete ulaşılamadı çünkü kâfi atmosferik nem bulunmadığı için yağış oluşmadı. Buna karşın deney sonrası partikül unsur düzeylerinde ölçülebilir bir düşüş kaydedildi. İran da geçen yıl Urmiye Gölü havzasında, son on yılların en şiddetli kuraklıklarından biriyle çaba etmek için bulutlara kimyasal püskürtme gerçekleştirdi.

Gerçekten tesirli mi?

Desert Research Institute’ten araştırmacı Frank McDonough’a nazaran son on yıllarda yürütülen bilimsel çalışmalar ve maliyet-fayda tahlilleri, karar alıcıların bu usulü daha itimatla kullanmasını sağladı. McDonough, bulut tohumlamanın mevcut yüzey ya da yeraltı sularını tüketmek yerine atmosferdeki doğal süreçleri kullanarak sisteme yeni su ekleyebildiğini vurguluyor.

Özellikle kayak merkezlerinin depolanmış suyla yapay kar üretmek zorunda kaldığı düşünüldüğünde doğal kar yağışını artırmak havza için ek kaynak manasına geliyor. Bu da bir sonraki dönem için “su bankasında” daha fazla rezerv birikmesi demek.

Bazılarına nazaran metot “ılımlı bir artış” sağlayabiliyor lakin dönüştürücü bir tahlil değil. Maliyet açısından bakıldığında, ek suyun hektar-metre başına 1 ila 10 dolar ortasında değişen bir harcama gerektirdiği belirtiliyor. Bu meblağ değişkenlik gösterse de genel olarak tuzdan arındırma tekniklerine kıyasla çok daha düşük.

Bulut tohumlama sırf mevcut bulutlar üzerinde işe yaradığı için bulut mikrofiziğine güçlü biçimde bağımlı. Uygun nem ve sıcaklık şartları yoksa sonuç alınamıyor. Tesirin tam olarak hangi oranda insan müdahalesinden kaynaklandığını belirlemek hala sıkıntı. Dünya Meteoroloji Örgütü, geçmiş gümüş iyodür projelerinin insan sıhhati ya da etraf üzerinde besbelli bir olumsuz tesirine dair güçlü delil bulunmadığını bildiriyor. Fakat rüzgâr tarafındaki tesirlerin daha kapsamlı incelenmesi gerektiği belirtiliyor.

BAE çölü yeşillendirmeye çalışıyor

Yapay yağmur uygulamalarının somut sonuç ürettiği örneklerden biri Birleşik Arap Emirlikleri olarak gösteriliyor. Yıllık ortalama yağışın 200 milimetrenin altında kaldığı ülkede, 2000’li yılların başından bu yana bulut tohumlama araştırmalarına 20 milyon doların üzerinde yatırım yapıldı. Abu Dabi’deki Ulusal Meteoroloji Merkezi uyumunda yürütülen operasyonlarda, ülke genelindeki 110 hava istasyonundan alınan datalarla uygun bulutlar tespit ediliyor ve yılda yaklaşık 1.000 saatlik uçuşla tuz bazlı unsurlar bulutlara salınarak yağış artırılmaya çalışılıyor. Gaye, yüzey yağışının yanı sıra yeraltı su rezervlerini de desteklemek.

Bu teknik müdahale, daha geniş ölçekli bir “çölü yeşillendirme” stratejisinin modülü. Dubai Buyruğu tarafından başlatılan “One Million Trees” (Bir Milyon Ağaç) teşebbüsü kapsamında her yıl 250 bin ağaç dikilmesi hedefleniyor. Zeytin, hurma ve ülkenin ulusal ağacı olan ghaf üzere kuraklığa sağlam cinsler tercih ediliyor.