Son aylarda Avrupa’nın hukuk etraflarında ve teknoloji dünyasında hararetle tartışılan bir mevzu var: İnsanların kendi yüzleri, sesleri ve fizikî özellikleri üzerinde “telif hakkı” sahibi olması mümkün mü? Tartışmanın fitilini ateşleyen ülke ise Danimarka oldu. Danimarka, telif yasasında yapmayı planladığı değişiklikle bireylere kendi “görünümleri” üzerinde bir cins copyright (telif) tanımayı gündeme taşıdı. Emel, Deepfake teknolojileriyle artan dijital kimlik istismarına karşı insanları korumak. Fakat bu teklif, hukuksal olarak kritik bir ayrımı yine tartışmaya açıyor.

Danimarka Kültür Bakanlığı’nın Haziran ayında gündeme getirdiği telif yasası değişikliği, bireylerin kendi yüzleri ve sesleri üzerinde ekonomik hak sav edebilmesini öngörüyor. Üstelik bu girişim sırf ulusal bir düzenleme olarak düşünülmüyor. Danimarka’nın Avrupa Birliği Konseyi periyot başkanlığı sürecinde mevzunun AB seviyesinde tartışmaya açılması hedefleniyor. Yani sıkıntı, birkaç platformun içerik siyaseti olmaktan çıkıp kıta çapında yeni bir hukuk paradigmasına dönüşebilir.

Danimarka Kültür Bakanı Jakob Engel-Schmidt, sanatçıların ve hak sahiplerinin korunmaması hâlinde yapay zekânın yaratıcı sanayilerin geçim kaynaklarını tehdit edeceğini vurguluyor. Son günlerde yapay zekâ dünyasında yaşananlar, Engel-Schmidt’in bu tasasının boşuna olmadığını gösteriyor. Çin çıkışlı SeeDance 2.0 yapay zekâ ile görüntü üretme konusunda kabiliyetleri bir adım daha ileri taşırken, ünlü isimlerin yüzlerinin de görüntülerinde kullanılmasına müsaade vererek Hollywood sinemalarını andıran içeriklerin yapay zekâ ile pekâlâ yapılabileceğini gösterdi.

Üstelik bu işin yalnızca bir boyutu. İşin öbür tarafında toplumsal medya üzere kitlesel iletişm araçlarına inancın giderek azalması, siyasi manipülasyon ve çocukları maksat alan istismar materyalleri üzere daha da kaygı verici tehditler var. Bu yüzden deepfake krizine karşı harekete geçilmesi değer taşıyor. Fakat bunun ne formda yapılacağı da başlı başına bir tartışma konusu.

Telif Hakkı mı, Kişilik Hakkı mı? Kimliğin Metalaşma Riski Tasa Yaratıyor

İşin tüzel boyutundaki tartışmanın kalbinde şu soru yatıyor: Bir insan yüzü telifi alınabilecek bir “eser” midir? Yüzyıllardır telif hukuku; bir şarkıyı, bir şiiri, bir tabloyu, yani insan zihninin eseri olan özgün yaratımları koruyor. Buna karşılık kişilik hakları; bireyin onuru, mahremiyeti ve prestijiyle temaslı olarak manzarasını, sesini ve kimliğini koruma ediyor. Ortadaki fark kritik: Telif hakkı devredilebilir, satılabilir, lisanslanabilir. Kişilik hakları ise devredilemez ve bireyin şahsına sıkı sıkıya bağlıdır. Telif hukuku ekonomik bir çerçeve sunduğu için, yüz ve ses üzere ögelerin lisanslanabilir varlıklara dönüşmesi kaçınılmaz olabilir.

Bazı hukukçular, deepfake sıkıntısını telif hukuku üzerinden çözmenin uzun vadede tehlikeli bir emsal oluşturabileceğini savunuyor. Zira bu yaklaşım, insan vücudunu ve kimliğini ekonomik bir varlık hâline getirme riskini barındırıyor. Şayet yüzünüz bir “eser” sayılırsa, onu lisanslayabilir, devredebilir ya da satabilirsiniz. Pekala bu durumda kimlik, bir fikri mülkiyet varlığına mı dönüşür?

Bu ayrım teorik görünse de, uygulamada çok somut sonuçlar doğurabilir. Telif hukuku ekonomik mantıkla çalışır; kişilik hakları ise insan onuruna dayanır. Bu iki çerçevenin karıştırılması, hukuk sisteminde öngörülmeyen sonuçlar yaratabilir.

Teknoloji Şirketleri Deepfake’lere Karşı Aksiyon Almakta Yetersiz Kalıyor

Gündeme getirilen bu tasaların gerisinde sadece türel bir idealizm yok; önemli bir uygulama sorunu da var. Avrupa Birliği’nin 2024’te yürürlüğe koyduğu Dijital Hizmetler Yasası (DSA), platformlara içerik kaldırma ve şeffaflık yükümlülükleri getirdi; lakin “zamanında müdahale” üzere tabirlerin muğlak olması, deepfake mağdurlarının süratli sonuç almasını zorlaştırıyor. Instagram, TikTok ya da Google gibi dev platformlara yapılan kaldırma taleplerinin birden fazla ya geç işliyor ya da hiç sonuç vermiyor.

Telif hakkı ihlali argümanları ise ekseriyetle daha süratli süreç görüyor. Danimarka’daki kimi hak savunucuları da tam bu nedenle telif hukukunu bir “uygulama aracı” olarak görüyor: Sanatkarlar telif ihlali üzerinden içerik kaldırabiliyorsa, bireyler neden kendi yüzleri için birebir yolu kullanamasın? Fakat üstte bahsettiğimiz sebeplerden dolayı, bu pragmatik yaklaşımın uzun vadeli bedelinin de düşünülmesi gerekiyor.

Aslında bireyin yüzü ve sesi üzerindeki ticari denetim fikri büsbütün yeni değil. ABD’de Kaliforniya üzere birçok eyalette uzun müddettir uygulanan “right of publicity” (Kişisel imajın ticari korunması) düzenlemeleri, şahısların isim, yüz ve seslerinin ticari gayeyle istek dışı kullanımını yasaklıyor. ABD’deki “right of publicity” telif hukukunun içinde olmasa da istek dışı kullanıma önemli sınırlamalar getiriyor. Lakin SeeDance üzere örneklerde gördüğümüz üzere, bu kısıtlamalar pratikte çok fazla karşılık bulmuyor.

Yüzlerin ve Kimliklerin Korunabilmesi İçin Kayıt Altına Alınması Gerekiyor

Danimarka’nın bu tarafta bir adım atması dünya genelinde domino tesiri yaratabilir. Avustralya’nın başlattığı toplumsal medyada yaş hududunun dünynanın geri kalanına ne kadar süratli yayıldığı ortada. Bu noktada, Danimarka’da tartışılan bu bahsin son günlerde çok konuşulan dijital kimlik ve biyometrik doğrulama sorunuyla de dirsek teması içinde olduğunu belirtmemiz gerekiyor. Zira yüzlerin ve kimliklerin telif haklarıyla korunan bir metaya dönüşebilmesi için, öncelikle kayıt altına alınıp bir data tabanına eklenmesi gerekiyor. Bu da yalnızca güvenlik açısından değil, etik açısından da işi tartışmalı bir boyuta çekiyor. Eğer yüz ve ses telif objesi hâline gelirse, sadece korunmuş olmaz; tıpkı vakitte resmî olarak tanımlanmış ve arşivlenmiş bir kategoriye dönüşür. Deepfake’lere karşı geliştirilen muhafaza düzenekleri, farkında olmadan daha kapsamlı bir kimlik idaresi altyapısını da meşrulaştırabilir.

Son devirde bu alanda yaşanan tasa verici gelişmeler, bu hususun ne kadar sakıncalı yerlere gidebileceğini daha âlâ anlamımız sağlıyor. OpenAI’ın kurucusu olan Sam Altman’ın World projesi bu bahisteki en somut örneklerden biri. Kripto merkezli bir dijital kimlik data tabanı oluşturmak için yola çıkan World, dünyanın dört bir yanında insanların gözlerini taratarak biyometrik bilgilerini topluyor. Bunu yapmak için de gözünü taratan insanlara para ödüyor. Üstelik bunu Afrika’nın yoksul ülkeleri üzere paraya çok gereksinim duyulan yerlerde yapıyor. Bu teşebbüs, insan kimliğinin metalaştığının en somut örneklerinden biri olarak karşımızda duruyor.

Bu noktada hem daha teknik tahliller, hem de yapay zekâya yönelik daha kapsamlı düzenlemeler gündeme geliyor: Örneğin dijital filigran (watermark), içerik kökeni standartları (provenance), doğrulanabilir meta-veri sistemleri, işin teknik tarafında daha şeffaf ve daha düşük riskli tahliller sunabilir. Öbür yandan yalnızca şahısların yüzlerini ve seslerini değil, yapıtlarını ve eserlerini de yapay zekânın sebep olduğu ihlallerden korumak gerekiyor. Open Rights Group üzere sivil toplum kuruluşları, bu noktada daha geniş kapsamlı düzenlemelerin gerekliliğine vurgu yapıyor.

Danimarka’nın önerisi, deepfake’lere karşı süratli ve uygulanabilir bir araç sunma savında olsa da beraberinde getirdiği yasal değişim muhakkak başlı birtakım tuzaklar da barındırıyor. Giderek büyüyen deepfake krizine karşı somut adımlar atılması elzem olsa da bu adımları atarken aşılacak hudutları da düzgün kıymetlendirmek gerekiyor.