Yapay zeka alanındaki süratli ilerleme, teknoloji dünyasında olduğu kadar finans piyasalarında da yeni bir tartışmanın fitilini ateşledi. Tahlil şirketi Citrini Research tarafından yayımlanan kapsamlı kıymetlendirme, önümüzdeki iki yıl içinde “ajan temelli” yapay zeka sistemlerinin global ekonomi üzerinde zincirleme ve yıkıcı etkiler yaratabileceği bir senaryoyu gündeme taşıdı. Çalışma bir iddiadan çok fikir antrenmanı olarak kurgulansa da ortaya konan tablo piyasalarda önemli dalgalanmalara yol açtı.

2028 global AI iktisat krizi

“The 2028 Küresel Intelligence Crisis” başlıklı tahlil, Haziran 2028’den kaleme alınmış kurgusal bir tablo çiziyor. Buna nazaran ABD’de işsizlik oranı 2026 başındaki birinci büyük beyaz yaka işten çıkarmalarının akabinde süratle yükselerek %10,2 düzeyine ulaşıyor. Birebir devirde toplam borsa kıymeti üçte birden fazla geriliyor.

Senaryonun en çarpıcı taraflarından biri, makro göstergeler ile gerçek iktisat ortasındaki kopuş. Kağıt üzerinde büyüme ve verimlilik güçlü görünürken yapay zeka casuslarının ürettiği ve “Hayalet GSYİH” (Ghost GDP) olarak tanımlanan çıktı ulusal hesaplara yansıyor fakat gerçek iktisatta dolanıma girmiyor. Öbür bir tabirle üretim artıyor lakin bu artış gelir ve harcama kanalları üzerinden topluma yayılmıyor.

Bu noktada devreye giren negatif geri besleme döngüsü raporun merkezinde yer alıyor. Yapay zeka yetenekleri geliştikçe şirketler daha az çalışana gereksinim duyuyor, beyaz yakalılar işten çıkarılıyor, işini kaybedenler harcamalarını kısıyor, daralan talep kâr marjlarını baskılıyor, firmalar maliyetleri azaltmak için daha fazla yapay zeka yatırımı yapıyor ve süreç tekrar başlıyor. Raporda bu düzenek “doğal freni olmayan zincirleme bir sistem” olarak tanımlanıyor.

Bu tablo sırf süreksiz bir talep daralmasına işaret etmiyor. Citrini’ye nazaran sıkıntı, çağdaş ekonomik nizamın dayandığı temel girdinin yer değiştirmesi. Çağdaş ekonomik tarihin tamamını şekillendiren “kıt girdi” insan zekasıydı. Sermaye bol, doğal kaynaklar hudutlu lakin büyük ölçüde ikame edilebilirken buna rağmen tahlil etme, karar verme, ikna etme ve uyum sağlama kapasitesi tarih boyunca ölçeklenemeyen bir öge olarak kaldı. Fiyat yapılarından şirket değerlemelerine kadar pek çok istikrar, bu zihinsel emeğin görece kıtlığı üzerine inşa edildi.

Yapay zeka sistemlerinin bu alanlarda insan performansına yaklaşması ya da belli misyonlarda onu aşması durumunda sadece verimlilik artışı değil ekonomik paha üretiminin dağılımı da tekrar şekillenebilir. Tartışma bu noktada kolay bir teknoloji adaptasyonu sıkıntısı olmaktan çıkıp sistemin işleyiş mantığına dair daha temel bir soruya dönüşüyor.

Dış kaynak modelinin sonu mu?

Citrini’nin senaryosu şirketler ortası süreç optimizasyonuna dayanan tüm iş modellerini mercek altına alıyor. Casus temelli yapay zeka sistemlerinin dış kaynak sağlayıcıların yerini alarak şirket içinde daha ucuz ve otomatik tahliller üretmesi, SaaS modelinden ödeme sistemlerine kadar geniş bir ekosistemi etkileyebilir.

Senaryonun en radikal kısımlarından biri “agentic commerce” olarak isimlendirilen model. Buna nazaran yapay zeka casusları stablecoin altyapısıyla birleşerek süreç fiyatlarını minimize edebilir. Bu durum kartlı ödeme sistemlerine ve komite gelirlerine dayanan iş modellerini direkt baskı altına alabilir.

Ayrıca “vibe coding” yaklaşımıyla doğal lisan komutları üzerinden süratle uygulama geliştirilmesi, teslimat ve hizmet platformlarına alternatif tahlillerin çok kısa müddette ortaya çıkmasına imkân tanıyabilir. Otonom sürüş teknolojileriyle birleşen bu dönüşüm, lojistik ve dağıtım pazarındaki istikrarları de değiştirebilir.

Yazılım tarafında yaşanabilecek kırılmanın kredi piyasalarına sıçraması da olasılıklar ortasında. Tahlile nazaran yazılım şirketlerindeki gelir daralması, yazılım teminatlı kredilerde temerrüt riskini artırabilir. Piyasada “SaaSpocalypse” olarak isimlendirilen satış dalgası bu korkularla daha da derinleşti.

Nitekim yazılım şirketi ServiceNow payları düşüşünü sürdürürken, teslimat ve mobilite tarafında DoorDash ve Uber da satış baskısıyla karşılaştı. Ödeme sistemlerinde American Express, Mastercard, Visa ve Capital One paylarında gerileme görüldü. Özel sermaye tarafında ise Blackstone ve KKR satış dalgasından hissesini aldı.

Wall Street ikiye bölündü

Piyasadaki sert hareketlerin ardında sadece bu senaryo bulunmuyor. Şubat ayı boyunca yazılım paylarında görülen zayıflık, yapay zeka tabanlı yeni eser ve casus duyurularıyla ilişkilendiriliyor. Bilhassa Anthropic tarafından geliştirilen ve iş süreçlerine entegre edilen Claude Cowork tahlilinin yarattığı rekabet baskısı satışları hızlandıran ögeler ortasında gösteriliyor.

Bazı yatırımcılar şirketlerin sahip olduğu rekabet avantajlarının yapay zeka üretimli eserlerle daraldığını savunurken başka uzmanlar satışların çok reaksiyon olabileceğini düşünüyor. Piyasalarda tıpkı anda hem “yapay zeka gereğince süratli ilerlemiyor” hem de “fazla süratli ilerliyor ve balon riski oluşuyor” görüşlerinin lisanlandırılması de belirsizliğin derinliğini ortaya koyuyor.

Felaket kaçınılmaz mı?

Mevcut tablo karamsar görünse de senaryonun tartışmalı tarafları bulunuyor. Tarihî olarak üretkenlik artışları bedeli yok etmekten fazla yine dağıttı. Maliyetler düştüğünde mal ve hizmetler ucuzladı, gerçek alım gücü arttı ve iktisat yeni kesimler yarattı. Tarımın 20. yüzyıl başında istihdamdaki hissesinin dramatik biçimde gerilemesine karşın ekonomik faaliyetin farklı alanlarda genişlemesi buna örnek gösteriliyor.

Her ne kadar Citrini Research’ün çalışması bir öngörü değil, mümkünlük senaryosu olarak kurgulansa da tartışmanın merkezindeki soru giderek netleşiyor.

Üretken yapay zekanın hayatımıza girmesinden bu yana tüm tesir ögeleri bunu “verimlilikte ihtilal yaratan bir araç” olarak pazarladı. Her şeyi verimlilik artışına indirgemek öbür alanları gölgeye itiyor yahut aslında istenen bu. Çünkü yapay zeka sırf verimlilik artışı değil, birebir vakitte gelir dağılımı, talep istikrarı ve finansal istikrar üzerinde de derin tesirler yaratabilir. Günümüzde yapay zeka casuslarının şirket içi operasyonları devralması kısa vadede maliyet avantajı sağlasa da geniş çaplı istihdam kaybı ve tüketim daralması halinde bunun makroekonomik istikrarları bozması epey mümkün.

Önümüzdeki yıllarda bu bahsin daha çok konuşulacağını şimdiden görmek mümkün.

Eğer iktisadi ünitelerin birisinde eğitim almışsanız “sınırlı kaynaklarla sınırsız insan muhtaçlık ve isteklerin karşılanması” telaffuzunu duymuşsunuzdur. Evet, yapay zeka hudutlu kaynak ile çok daha verimli bir formda üretim yaparak gereksinimi karşılayabilir. Lakin buradaki eksik öge “insan”dır. Muhtaçlıklar beşerler içindir. Üretim bunun için vardır. Çok daha ucuza ve verimli biçimde üretim yapmak, eseri alabilecek ekonomik gücü olmayan beşerlerle dolu bir iktisatta çok da bir mana yaratmayacaktır. Zira makineler gelir elde etmiyor ve “isteğe bağlı tüketim harcaması yapmıyor.”