Güneş patlamalarının, yani Güneş’in yüzeyinde meydana gelen ani ve güçlü enerji boşalmalarının Dünya üzerinde belirli başlı tesirleri olduğu yıllardır biliniyor. Daha çok atmosferin iyonosfer katmanında hissedilen bu güç dalgaları, vakit zaman radyo irtibatında kesintilere yol açabiliyor ya da kutup ışıklarını (aurora) güçlendirebiliyor. Bunun ötesinde kayda paha bir tesir tespit edilmemiş olsa da artık kimi araştırmacılar, bu tesirin yalnızca üst atmosferle hudutlu kalmayabileceğini, Dünya kabuğundaki fay çizgilerini da dolaylı olarak etkileyebileceğini öne sürüyor.

“İyonosfer ile Yer Kabuğu Ortasındaki Elektriksel Etkileşim Sarsıntıları Tetikliyor Olabilir”

Bu ay “International Journal of Plasma Environmental Science and Technology” mecmuasında yayımlanan tartışmalı bir çalışmaya nazaran, Güneş patlamalarının iyonosferde yarattığı elektriksel değişimler, Dünya kabuğundaki kırılgan bölgeleri tetikleyerek sarsıntılara yer hazırlayabilir. Araştırmacılar, iyonosfer ile yer kabuğu ortasında elektriksel bir etkileşim modeli kurarak, Güneş patlamaları üzere uzay olayları ile sismik hareketlilik ortasında şimdiye kadar hesaba katılmayan bir irtibat olabileceğini savunuyor.

Bilim insanlarının tartışma yaratacak üzere görünen modeline nazaran, Dünya doğal olarak elektrik üreten bir sistem. Bilhassa yer kabuğundaki yüksek basınç altındaki çatlaklarda bulunan ve ne sıvı ne de gaz hâlinde olan “süperkritik akışkanlar”, bol ölçüde yüklü iyon içeriyor. Bu durum, kelam konusu fay çizgilerini adeta bir kondansatör üzere davranan, elektrik yükü depolayabilen yapılar hâline getiriyor.

Araştırmacılar yeni çalışmalarında, yer kabuğunu ve iyonosferi dev bir pilin iki ucu üzere ele aldı. Bu iki katman ortasında bir elektrik alan bulunduğunu varsayan model, Güneş patlamasından gelen yüklü parçacıkların iyonosferde elektron dağılımını değiştirdiğini öne sürüyor. Buna nazaran elektronlar daha düşük irtifalarda ağırlaşarak negatif yüklü bir katman oluşturuyor. Bu da yer kabuğundaki elektrik yükleri üzerinde ek bir elektrostatik kuvvet yaratıyor. Modelin savı şu: Bu ek elektrostatik kuvvet, fay sınırları üzerindeki basınç dağılımını değiştirerek zaten kırılmaya yakın olan bir fayın hareket etmesini tetikleyebilir. Araştırmacılar, bu basınç değişimlerinin yerçekimi ya da gelgit kuvvetleri üzere fay istikrarını etkileyen öteki kuvvetlerle kıyaslanabilir seviyede olabileceğini savunuyor.

2024 Japonya Zelzelesi Bu Tezi Destekliyor mu?

Çalışma, 2024 yılında Japonya’nın Noto Yarımadası’nda meydana gelen zelzelenin güçlü Güneş patlamalarıyla birebir periyoda denk gelmesini model için destekleyici bir örnek olarak gösteriyor. Lakin araştırmanın bu kısmına şimdiden önemli itirazlar getirildiğini belirtmemiz gerekiyor. ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS) tarafından paylaşılan datalar, Güneş patlamalarına dair kayıtlar ile zelzeleler ortasında manalı bir örtüşme olmadığını gösteriyor.

Çalışmaya yönelik en büyük tenkitlerden biri de modelin Dünya’nın karmaşık jeolojik yapısını gereğince hesaba katmaması. Yer kabuğu, farklı iletkenlik özelliklerine sahip çok sayıda kaya katmanından oluşuyor. Bu katmanların elektrik akımına karşı direnci, iyonosferden gelen elektrik alanın büyük ölçüde sönümlenmesine yol açabilir. Yani teorik olarak öne sürülen elektrostatik tesirin, gerçek dünyada neredeyse ihmal edilebilir düzeye düşmesi mümkün. Bu nedenle birtakım jeofizikçiler, önerilen düzeneğin gözlemsel datalarla desteklenmediğini ve mevcut hâliyle epey spekülatif olduğunu düşünüyor.

Tüm bu tenkitlere karşın, uzaydaki hava olayları ile levha tektoniği ortasındaki muhtemel ilişki fikri büsbütün göz arkası edilmiş değil. Araştırmacılar da çalışmalarının kesin bir delil sunmadığını, sırf test edilebilir bir düzenek önerdiğini vurguluyor. Daha hassas ölçümler ve kapsamlı müşahedelerle bu bağın doğrulanması ya da çürütülmesi gerektiğini belirtiyorlar.