Mars’ın milyarlarca yıl evvel yaşama elverişli olup olmadığı sorusu gezegen bilimlerinin en tanınan ı tartışma başlıklarından biri olmayı sürdürüyor. Yaklaşık 4,5 milyar yıllık geçmişe sahip olan Kızıl Gezegen’in erken devrine ait yeni bir araştırma, Mars’ın sanılandan çok daha sıcak ve yağışlı bir iklime sahip olabileceğini ortaya koydu. Bu sonuç, gezegenin o devirde yüklü olarak soğuk ve buzla kaplı olduğu istikametindeki alternatif senaryoyla çelişiyor ve mümkün ömür ihtimaline dair değerlendirmeleri yine şekillendiriyor.

Noachian devrine odaklanıldı

Araştırma, Mars’ın jeolojik tarihindeki en eski evrelerden biri olan Noachian dönemine odaklanıyor. Yaklaşık 4,1 ila 3,7 milyar yıl öncesini kapsayan bu vakit dilimi, Güneş Sistemi tarihinde ağır meteor çarpışmalarının yaşandığı periyoda denk geliyor. Bu süreçte Mars’ın yüzeyi büyük göktaşı darbeleriyle şekillendi.

Bugün hâlâ görülebilen Hellas ve Argyre çarpma havzaları, bu periyodun en çarpıcı izleri ortasında yer alıyor. Her biri (yaklaşık 1.600 kilometreden daha geniş olan bu devasa çukurlar, hacim olarak Akdeniz’deki tüm suyu rahatlıkla barındırabilecek kapasitede.

Ağır çarpışmaların yaşandığı bu periyodun kırılgan hayat formları için elverişsiz olduğu düşünülebilir. Fakat birebir evre, Mars’ın en yaşanabilir dönemi de olabilir. Zira Noachian’dan kalma çok sayıda jeomorfolojik delil, yüzeyde bol ölçüde sıvı su bulunduğunu gösteriyor. Kurumuş ırmak vadileri, eski göl yatakları, kıyı çizgileri ve delta oluşumları bu tabloyu destekliyor.

Buna rağmen bilim dünyasında iki temel iklim senaryosu tartışılıyor. Birincisi, Mars’ın büyük ölçüde soğuk ve buzlu olduğu, vakit zaman meteor çarpmaları ya da volkanik faaliyetlerle buzların eridiği görüşü. İkincisi ise gezegenin büyük ölçüde buzsuz, sıcak ve yağışlı bir iklime sahip olduğu tarafında.

Güneş daha sönüktü

Bu tartışmanın merkezinde Güneş’in evrimi yer alıyor. Tüm yıldızlar üzere Güneş de yaşlandıkça parlaklığını artırıyor. Noachian devrinde Güneş, bugünkünden yaklaşık yüzde 30 daha sönüktü. Bu da Mars’a ulaşan ısı ölçüsünün daha düşük olduğu manasına geliyor.

Böylesi bir ortamda sıcak ve yağışlı bir iklimin sürdürülebilmesi için Mars atmosferinin günümüzdekinden çok daha kalın ve karbondioksit (CO2) üzere güçlü sera gazları açısından varlıklı olması gerekiyordu. Lakin atmosfer basıncı muhakkak bir eşiğin üzerine çıktığında CO2’nin ağırlaşıp bulut oluşturması ve sera tesirini azaltması üzere fizikî sınırlamalar bulunuyor. Bu nedenle birtakım araştırmacılar soğuk ve buzlu senaryonun daha mümkün olduğunu savunuyordu.

Şubat 2021’de Mars yüzeyine inen Perseverance aracı, bu iki senaryodan hangisinin geçerli olduğunu anlamaya yönelik en değerli misyonlardan birini üstlendi. Araç, geçmişte bir göl barındırdığı düşünülen Jezero Krateri’ne indirildi. Yörünge imajlarında, krater duvarlarından içeri yanlışsız uzanan ve akan suyun oluşturduğu kanallardan yayılan yelpaze biçimli tortu birikintileri açıkça görülüyor. Bu kanallarda kil minerallerinin yoğunluğu dikkat çekiyor.

Son çalışma, bu eski akış kanallarından birinde bulunan ve alüminyum açısından güçlü kil çakıllarını mercek altına aldı. “Kaolinit” ismi verilen bu minerallerin, Noachian periyodunda ağır kimyasal ayrışmaya ve suyla etkileşime maruz kaldığı belirlendi.

Asıl dikkat cazibeli nokta ise bu kil örneklerinin kimyasal bileşimi oldu. Tahliller, çakılların demir ve magnezyum bakımından bariz halde yoksullaştığını, buna karşılık titanyum ve alüminyum açısından zenginleştiğini ortaya koydu. Bu durum, kelam konusu kayaların yüksek sıcaklıklı hidrotermal ortamlarda değişime uğramadığını düşündürüyor. Bu da meteor çarpmasıyla birdenbire eriyen buzul ihtimalini dışlıyor.

Bunun yerine, minerallerin ılıman sıcaklıklarda ve uzun müddetli ağır yağış altında kimyasal dönüşüm geçirdiği bedellendiriliyor. Araştırmacılar, bu kil örneklerinin kimyasal yapısını Dünya tarihinde daha sıcak ve nemli iklim periyotlarından kalma misal killerle karşılaştırdı ve besbelli benzerlikler saptadı.

Araştırmacılar, Mars’ın bu devrinin tarihinin en nemli ve muhtemelen en yaşanabilir evrelerini temsil ettiğini vurguluyor. Araştırmacılar, bu iklim şartlarının binlerce yıldan milyonlarca yıla uzanan mühletler boyunca devam etmiş olabileceğini belirtiyor. Bu süreklilik, potansiyel mikrobiyal ömrün ortaya çıkması ve evrimleşmesi için gerekli vakit penceresini sağlayabilecek kadar uzun.

Perseverance aracı daha evvel de Jezero Krateri’nde topladığı örneklerde muhtemel biyolojik izlere işaret eden bulgularla gündeme gelmişti. Toplanan numuneler, gelecekte Dünya’ya getirilmek üzere özel mühürlü tüplerde saklanıyor. Lakin NASA’nın planladığı örnek geri getirme misyonunun iptal etti. Hasebiyle biyolojik doğrulama için bekleyiş sürüyor.

Tüm bu bulgular, bugün rüzgârın şekillendirdiği kurak ve ıssız Jezero Krateri’nin, milyarlarca yıl evvel tropikal özellikler gösteren, bol yağış alan ve tahminen de hayat barındıran bir ekosisteme mesken sahipliği yapmış olabileceği ihtimalini güçlendiriyor.