Antarktika’nın altında uzun müddettir bilinen fakat kökeni tam olarak açıklanamayan bir “yerçekimi çöküntüsü”, yeni araştırmalarla yine gündeme geldi. Bilim insanları, Dünya üzerindeki en besbelli yerçekimi zayıflıklarından biri olarak tanımlanan bu anomalinin milyonlarca yıl içinde daha da güçlendiğini ortaya koydu. Lakin bu gelişmenin kıtanın geleceği açısından ne manaya geldiği şimdi net değil.

Scientific Reports mecmuasında yayımlanan çalışma, Antarktika’nın altındaki yerçekimi alanında görülen bu geniş ölçekli zayıflamanın tarihi gelişimini mercek altına alıyor. Bulgular, kelam konusu çöküntünün başlangıçta daha zayıf olduğunu fakat 50 ila 30 milyon yıl önce, Antarktika’da yaygın buzullaşmanın başladığı periyotta belirgin formda güç kazandığını gösteriyor.

Yerçekimi her yerde tıpkı değil

Dünya’nın yerçekimi alanı homojen değil. Gezegenin kütle dağılımındaki farklılıklar, yerçekiminde küçük lakin ölçülebilir değişimlere yol açıyor. Bu farklılıklar beşerler için hissedilebilir seviyede olmasa da bilhassa okyanus suları üzerinde kıymetli tesirler yaratabiliyor.

Bilim insanlarının geoit olarak tanımladığı yapı, Dünya’nın yerçekimi tesiri altında şekillenen sistemsiz okyanus yüzeyini tabir ediyor. Su kütleleri, daha güçlü yerçekimine sahip bölgelere gerçek akma eğiliminde olduğundan yerçekiminin nispeten zayıf olduğu Antarktika etrafında deniz düzeyi beklenenden daha düşük ölçülüyor.

Araştırmacılar, buradaki “düşük” sözünün yüzeysel bir çukurdan fazla derinlerdeki kütle eksikliğinin neden olduğu geniş çaplı bir yerçekimi alanı çöküntüsünü tanımladığını vurguluyor. Yani sorun yüzeydeki buz katmanlarından çok, kıtanın altındaki derin jeolojik süreçlerle ilgili.

Dünya’nın içine zelzelelerle bakıldı

Araştırmada, Antarktika’daki yerçekimi çöküntüsünün milyonlarca yıl süren yavaş kaya hareketleriyle nasıl oluştuğu incelendi. Global zelzele kayıtları ve gelişmiş fizik modellemeleri kullanılarak Dünya’nın iç yapısı üç boyutlu olarak haritalandı. Zelzele dalgaları, tıpkı tıbbi bir CT taraması üzere gezegenin içini aydınlatan “ışık” misyonu gördü.

Bilim insanları, emsal bir teknikle kaya akışlarını geriye hakikat izleyerek 70 milyon yıl öncesine kadar uzanan bir simülasyon gerçekleştirdi. Elde edilen sonuçlar, yerçekimi çöküntüsünün kökenine dair değerli ipuçları sundu.

Simülasyonlara nazaran başlangıçta Antarktika yakınlarında derin mantoya gerçek çöken soğuk ve ağır gereç, yerçekimi alanındaki zayıflığın temelini oluşturdu. Lakin süreç bununla sonlu kalmadı. Yaklaşık 50 ila 30 milyon yıl evvel, gezegenin derinliklerinden daha sıcak ve daha hafif manto malzemesi yükselmeye başladı. Bu yükseliş, kıta altındaki kütle dağılımını tekrar şekillendirdi. Soğuk materyalin aşağı yanlışsız hareketi ile sıcak mantonun üst taraflı akışı birleşerek Antarktika’nın altındaki toplam kütle eksikliğini artırdı ve yerçekimi çöküntüsünü daha da bariz hale getirdi.

Bu devir tıpkı vakitte Antarktika’da geniş çaplı buzullaşmanın başladığı evreye denk geliyor. Araştırmacılar, yerçekimi alanındaki değişim ile iklimsel dönüşüm ortasındaki bu vakit çakışmasının tesadüf olmadığını kıymetlendiriyor.

Yerçekimi alanındaki farklılıklar direkt deniz düzeyi ve gelgit dinamiklerini etkiliyor. Deniz düzeyindeki değişimler ise uzun vadede iklim sistemleri üzerinde belirleyici rol oynayabiliyor. Bu nedenle bilim insanları, Antarktika’daki yerçekimi çöküntüsünü daha yeterli anlamanın, büyük buz katmanlarının büyümesi ve istikrarı hakkında yeni bilgiler sağlayabileceğini düşünüyor.