Yüksek lisans ve doktora eğitimi denildiğinde akla birinci gelen şey ekseriyetle yüzlerce sayfalık tezler ve akademik makaleler olur. Mühendislik üzere uygulamalı alanlarda bile doktora derecesinin temel kuralı, literatüre katkı sunan kapsamlı bir tez yazmaktır. Lakin son dönemde Çin’de yaşanan dönüşüm, tüm bu yaklaşımı sorgulatıyor. Çin’de artık birtakım alanlarda uzun uzun tezler yazmak yerine, gerçek bir eser geliştirerek doktora almak mümkün.

Bu dönüşümün temelleri aslında 2024’te kabul edilen yeni derece maddesiyle atıldı. Söz konusu düzenleme, mühendislik alanında doktora derecesinin sadece klasik ve yazılı tez üzerinden verilmesi zorunluluğunu esnetti. Üniversitelere; fizikî prototip, yeni üretim teknikleri, endüstriyel süreç geliştirmeleri ya da büyük ölçekli proje uygulamaları üzerinden doktora verme yetkisi tanındı. Böylelikle “uygulamalı PhD” olarak anılan uygulama temelli doktora modeli türel bir tabana kavuşmuş oldu.

Yasanın akabinde başlatılan pilot programlarla birlikte ilk örnekler de yavaş yavaş ortaya çıkmaya başladı. Doktora adayları artık yüzlerce sayfalık tezler yerine alanda çalışan sistemler, üretim süreçleri ya da teknik tahliller üzerinden kıymetlendirilir hâle geldi. Bu sürecin en dikkat cazip örneklerinden biri ise geçtiğimiz günlerde Çin Güneydoğu Üniversitesi’nde doktora sunumunu yapan Zheng Hehui oldu. Zheng, heyet karşısına ciltli bir tezle değil, birbirine kenetlenen güçlendirilmiş çelik bloklardan oluşan ve Yangtze Irmağı üzerindeki büyük bir köprü projesinde faal olarak kullanılan bir mühendislik sistemiyle çıktı ve doktorasını bu projeyle aldı. Böylelikle uygulamalı doktora modelinin teorik bir ıslahattan ibaret olmadığı, somut altyapı projeleri üzerinden hayata geçirildiği de gösterilmiş oldu.

ABD ile Girilen Ticaret Savaşı ve Akademide Ortaya Çıkan “Makale Fabrikaları”, Çin’i Bu Uygulamaya Yönlendirdi

Çin’in bu adımı atmasının gerisinde yalnızca eğitim ıslahatı isteği yok. Son yıllarda ABD ile girilen ticaret savaşı ve yarı iletkenler üzere kritik alanlarda karşılaşılan kısıtlamalar, ülkeyi daha süratli ve direkt sonuç üreten bir Ar-Ge ekosistemine yönlendirdi. En önemli gaye, yüksek atıf indeksine sahip makaleler üretmek değil, sahada çalışır donanım ve sistemler geliştirmek oldu.

Bu noktada dünya genelinde kabul gören mevcut sistemin meselelerine bakmak gerekiyor. 2022’de Çin, bilimsel yayın sayısı ve “yüksek etkili” çalışmalar bakımından ABD’yi geride bıraktı. Lakin bu niceliksel muvaffakiyet, önemli bir kalite sıkıntısını da beraberinde getirdi. Akademik yükselmenin ve maddi teşviklerin yayın sayısına bağlanması, gerçek dünyada bir karşılığı olmayan “makale fabrikaları”nın ortaya çıkmasına yol açtı. Bu yapılar, hayalet müelliflik, uydurma data ve müelliflik satışı üzere sistemlerle binlerce makalenin yayımlanmasını sağladı. 2023’te dünya genelinde 10 binden fazla akademik makale geri çekildi ve tahliller bu geri çekmelerin değerli bir kısmında Çinli ortak muharrirlerin bulunduğunu gösterdi. O denli ki Çin merkezi hükûmeti bu durumu el atmak zorunda kaldı. Makale başına verilen nakit mükafatları kaldırıldı ve usulsüzlük yapan araştırmacılara ulusal fon başvurusu yasağı getirildi. 2024 yılında da bugün artık birinci örneklerini görmeye başladığımız uygulmalı doktora modelinin temelleri atıldı. Bu model, sıkıntıya daha kökten bir tahlil sunmayı amaçlıyor.

Çin, 18 Kritik Alanda Uygulamalı Doktora Projelerinin Önünü Açtı

Yeni model kapsamında, 18 kritik alanda pilot programlar başlatıldı. Elektronik, bilgi teknolojileri ve yarı iletkenler üzere “darboğaz” olarak görülen kesimler öncelikli maksatlar ortasında yer alıyor. Son üç yılda 50 mühendislik lisansüstü koleji kuruldu, yaklaşık 20 bin mühendislik öğrencisi programa dâhil edildi. 60 üniversite ve 100’den fazla şirket bu teşebbüse katılırken, Tsinghua Üniversitesi tek başına 56 şirketle iş birliği yaptı ve öğrencilerinin 100’den fazla patent aldığı açıklandı.

Programdan mezun olan isimler ortasında, Nükleer Güç Enstitüsü’nde çalışan Wei Lianfeng de bulunuyor. Harbin Teknoloji Enstitüsü’nde bu sistemle mezun olan birinci öğrenci olan Wei, doktora çalışması olarak vakum lazer kaynak süreçlerini ve ilgili üretim ekipmanlarını geliştirdi. Bu çalışma, direkt üretim sınırında karşılaşılan teknik sıkıntılara tahlil sunuyor.

Uygulamalı doktora programı, Çin’in yıllık yaklaşık 97 bin doktora mezunu içinde şimdilik küçük bir hisseye sahip. Lakin birinci pilot kümede 67 öğrencinin tasarım, proje ve hadise raporları üzerinden doktora başvurusu yapmış olması, modele olan ilginin yüksek olduğunu gösteriyor. Temel bilimlerde klasik tez formatının korunacağı düşünülse de, mühendislik ile bilimin kesiştiği hibrit alanlarda bu modelin yaygınlaşabileceği belirtiliyor.

Çin’de uygulanmaya başlanan bu model, yüksek lisans ve doktor süreçlerinin dünya genelindeki uygulanma biçimlerini de tartışmaya açabilir. Fakat bir tezin kalitesini literatür katkısı ve metodoloji üzerinden pahalandırmak görece daha standart bir süreçken, gerçek bir eserin sektörel tesirini ölçmek çok daha karmaşık. Bir kaynak tekniğinin ya da mikroçip dizaynının nitekim “doktora seviyesinde” bir katkı olup olmadığını belirlemek için hem akademik hem de endüstriyel kriterlerin birlikte ele alınması gerekiyor. Yeniden de Çin’deki bu model, dünyanın geri kalanına da örnek olabilir.