1986’daki Çernobil Nükleer Felaketi sonrası ortaya çıkan iyonlaştırıcı radyasyonun tesirleri ortadan geçen on yıllara karşın bilim dünyasında tartışılmaya devam ediyor. Son yayımlanan kapsamlı bir araştırma, bu radyasyonun genetik izlerinin sırf direkt maruz kalan şahıslarla hudutlu kalmadığın çocuklarında da saptanabildiğini ortaya koydu. Çalışma, insan genomunda iyonlaştırıcı radyasyona bağlı kalıtsal tesirin açık biçimde gösterildiği birinci araştırma olarak kayda geçti.

Farklı bir yaklaşım benimsendi

Araştırma, Almanya’daki Bonn Üniversitesi öncülüğünde yürütüldü. Evvelki çalışmalar, radyasyona bağlı yeni DNA mutasyonlarının direkt ebeveynden çocuğa geçip geçmediğine odaklanmış fakat net bir sonuca ulaşamamıştı. Bu kere bilim insanları farklı bir yaklaşım benimsedi.

Ekip, çocukların genomunda ebeveynlerinde bulunmayan ve birbirine çok yakın pozisyonda yer alan “kümeleşmiş de novo mutasyonlar” (cDNM) üzerinde ağırlaştı. En az iki mutasyonun kısa bir DNA segmenti içinde birlikte görülmesiyle tanımlanan bu kümelerin, radyasyonun yol açtığı DNA kırıkları sonucu oluşabileceği bedellendiriliyor. DNA tamiratı kusurlu gerçekleştiğinde bu kırıkların geride mutasyon kümeleri bırakabileceği belirtiliyor.

Araştırmacılar, radyasyona maruz kalan ebeveynlerin çocuklarında cDNM sayısında anlamlı bir artış tespit etti. Ayrıyeten, ebeveynin aldığı varsayımı radyasyon dozu ile çocukta görülen mutasyon kümelerinin sayısı ortasında mümkün bir alaka saptandı.

1.500’ü aşkın genom incelendi

Çalışma kapsamında üç farklı küme karşılaştırıldı. Çernobil paklık çalışmalarında misyon alan şahısların 130 çocuğu tahlil edildi. Buna ek olarak, olası saçılma radyasyonuna maruz kalmış Alman askeri radar operatörlerinin 110 çocuğu da incelendi. Denetim kümesi olarak ise radyasyona maruz kalmadığı belirlenen ebeveynlerin 1.275 çocuğunun tüm genom dizilemesi yapıldı.

Tüm genom taramaları sonucunda Çernobil kümesindeki çocuk başına ortalama 2,65 cDNM, radar kümesinde 1,48 cDNM, denetim kümesinde ise 0,88 cDNM saptandı. Araştırmacılar, bilgi gürültüsü nedeniyle bu sayıların bir ölçü yüksek iddia edilmiş olabileceğini söz etse de istatistiksel düzeltmeler sonrası farkın anlamlılığını koruduğu bildirildi. Ayrıyeten ebeveynin aldığı radyasyon dozu arttıkça çocukta görülen mutasyon kümesi sayısının da artma eğiliminde olduğu belirlendi.

Sağlık riski beklenenden düşük

Elde edilen bulgular genetik transferi ortaya koysa da araştırma sonuçları sağlık açısından önemli bir alarm durumuna işaret etmiyor. Çalışmada, radyasyona maruz kalan ebeveynlerin çocuklarında hastalık riskinin besbelli biçimde arttığına dair bir delil bulunmadı.

Bunun temel nedenlerinden biri, tespit edilen mutasyon kümelerinin kıymetli bir kısmının protein kodlamayan DNA bölgelerinde yer alması. İnsan genomunun sırf küçük bir kısmı direkt protein üretiminden sorumlu genleri içeriyor. Bu nedenle mutasyonların hastalık oluşturma ihtimali görece düşük bedellendiriliyor.

Araştırmacılar, baba yaşı arttıkça çocuklara aktarılan mutasyon sayısının doğal olarak yükseldiğini ve ebeveyn yaşına bağlı hastalık riskinin, bu çalışmada incelenen radyasyon kaynaklı potansiyel riskten daha yüksek olduğunu da vurguluyor.