COVID-19 salgını sırasında geliştirilen aşılar, bilhassa mRNA ve adenovirüs tabanlı olanlar, ortadan yıllar geçmiş olmasına karşın tartışma konusu olmaya devam ediyor. Bilim dünyası, bu aşıların bilhassa risk kümesindeki bireyler için elzem bir misyon üstlendiği konusunda büyük ölçüde hemfikir olsa da, vakitle ortaya çıkan önemli yan tesirler, bu aşıların yediden yetmişe herkese topyekûn uygulanması kararının yıllar sonra bile reaksiyon çekmesine sebep oluyor.

COVID-19 aşısu olanlarda anormal kan pıhtılarının oluşması ender rastlanan durum olsa da, son derece önemli komplikasyonlara sebep olması bu yan etkiyi bilhassa korkutucu kılıyor. Bu yüzden bilim insanları da bu etkiyi neyin yarattığını çözmeye çalışıyor. Bu hafta yayımlanan bu araştırma, bu bahiste aranan karşılığın bulunmuş olabileceğini gösteriyor.

New England Journal of Medicine’da yayımlanan çalışmaya nazaran, aşıya bağlı immün trombositopeni ve trombozun (VITT) ortaya çıkması için iki kritik ögenin bir ortaya gelmesi gerekiyor: Kalıtsal kimi antikor gen varyantları ve bağışıklık karşılığı sırasında ortaya çıkan tek bir rastlantısal mutasyon.

Bağışıklık Sistemi Yanlış Gayeye Yöneliyor

Ekip, sürecin adenovirüsün “protein VII” (pVII) isimli bir bileşeniyle başladığını gösterdi. Bu viral protein, insan kanında bulunan ve pıhtılaşma sürecinde rol oynayan platelet factor 4 (PF4) isimli proteine yapısal olarak benziyor. Olağanda bağışıklık sistemi, aşı yoluyla sunulan adenovirüs proteinlerine karşı antikor geliştiriyor. Lakin kimi bireylerde tablo farklı ilerliyor.

Araştırmacılar, VITT’in sadece IGLV3-2102 yahut IGLV3-2103 isimli makul antikor gen varyantlarını taşıyan şahıslarda görüldüğünü tespit etti. Bu varyantlar toplumun yüzde 60’ına kadarında bulunabiliyor. Ancak VITT son derece az; yaklaşık her 200 bin aşılanmış şahıstan birinde ortaya çıkıyor. Bu da genetik yatkınlığın tek başına kâfi olmadığını gösteriyor.

İkinci ve belirleyici adım ise K31E ismi verilen tek bir amino asit değişimi. Bağışıklık karşılığı sırasında antikor üreten hücrelerde rastlantısal olarak gelişebilen bu mutasyon, antikorun amacını viral pVII proteininden insan proteini PF4’e kaydırıyor. Böylelikle bağışıklık sistemi kazara kendi kan proteinini maksat alıyor. Sonuçta trombositler aktive oluyor, pıhtılaşma zinciri tetikleniyor ve hem tehlikeli kan pıhtıları hem de düşük trombosit sayısıyla karakterize edilen VITT tablosu ortaya çıkıyor.

Araştırmanın müelliflerinden Theodore Warkentin’e nazaran bu çalışma, olağan bir bağışıklık cevabının çok ender durumlarda nasıl “yoldan çıkabildiğini” moleküler seviyede gösteriyor. Yani burada kelam konusu olan, genel bir bağışıklık bozukluğundan çok, genetik yatkınlık ile rastlantısal bir mutasyonun çakıştığı son derece istisnai bir durum.

Mekanizma Deneysel Olarak da Doğrulandı

Ekip, bulgularını insanlaştırılmış fare modellerinde de test etti. VITT hastalarından elde edilen antikorlar farelerde pıhtılaşmayı tetiklerken, K31E mutasyonu geri çevrilmiş (“back-mutated”) versiyonlar birebir etkiyi göstermedi. Bu sonuç, kelam konusu tek amino asit değişiminin hastalığın merkezinde yer aldığını güçlü biçimde doğruluyor.

Her ne kadar kelam konusu COVID-19 aşıları artık yaygın halde kullanılmasa da adenovirüs tabanlı platformlar büsbütün rafa kalkmış değil. Bu teknoloji hâlâ Ebola üzere hastalıklara karşı kullanılıyor; ayrıyeten grip, sıtma ve tüberküloz için de emsal aşılar geliştiriliyor. Yeni çalışma, sorunun direkt adenovirüsün makul bir protein bileşeniyle bağlı olabileceğini ortaya koyduğu için, gelecekte bu bileşenin yine tasarlanabileceği düşünülüyor. Yani adenovirüs aşılarının güçlü bağışıklık oluşturma avantajı korunurken, az görülen bu “bağışıklık sapması” riskinin ortadan kaldırılması mümkün olabilir.

Bu bulgular, salgın periyodunda ağır biçimde tartışılan VITT hadiselerine dair bilimsel meçhullüğü büyük ölçüde ortadan kaldırıyor. Birebir vakitte, bağışıklık sisteminin ne kadar hassas istikrarlar üzerinde çalıştığını ve tek bir amino asit değişiminin bile klinik açıdan dramatik sonuçlar doğurabileceğini bir kere daha hatırlatıyor.