Birleşmiş Milletler tarafından yayımlanan kapsamlı rapor, dünyanın “küresel su iflası” olarak tanımlanan yeni ve tehlikeli bir periyoda girdiğini ortaya koydu. Rapora nazaran milyarlarca insan, suyun çok kullanımı ve kirlilik nedeniyle direkt ziyan görüyor. Uzmanlar, mevcut gidişatın sürmesi halinde su sistemlerinin ne vakit büsbütün çökeceğinin bilinmediğini ve bunun barış, toplumsal ahenk ve global istikrar üzerinde önemli sonuçlar doğurabileceğini vurguluyor.

Nüfusun yüzde 75’i inançsız bölgelerde

Raporun başyazarı olan ve BM Üniversitesi Su, Etraf ve Sıhhat Enstitüsü’nün başında bulunan Prof. Kaveh Madani, sorunun aciliyetine dikkat çekerek, birçok su sisteminin artık eski düzeylerine döndürülemeyecek noktayı geçtiğini tabir etti.

Rapora nazaran ömrün temel kaynağı olan su, uzun müddettir birçok bölgede doğal olarak yenilenebileceğinden daha süratli tüketiliyor. Irmaklar ve toprak nemi yıllık olarak kendini yenileyemezken, yeraltı suları ve sulak alanlar üzere uzun vadeli su depoları da çok kullanım ve tahribat nedeniyle yok oluyor.

Raporda yer alan çarpıcı datalar, sorunun boyutunu net biçimde ortaya koyuyor. Bugün dünya nüfusunun yüzde 75’i su açısından inançsız yahut kritik derecede inançsız ülkelerde yaşıyor. Yaklaşık 2 milyar insan ise yeraltı suyu akiferlerinin çökmesi nedeniyle tabanı çöken bölgelerde hayatını sürdürüyor.

Raporda, 2010’dan bu yana su kaynaklı çatışmaların keskin biçimde arttığı vurgulanıyor. 2010 yılında yaklaşık 20 olan bu cins çatışmaların sayısı, 2024 prestijiyle 400’ün üzerine çıkmış durumda.

Dünya genelindeki büyük göllerin yarısının 1990’ların başından bu yana küçüldüğü raporda bilhassa altı çizilen bir öbür başlık.

Tarım suyun yüzde 70’ini tüketiyor

Rapora nazaran beşerler tarafından çekilen tatlı suyun yaklaşık yüzde 70’i tarımda kullanılıyor. Ancak milyonlarca çiftçi, giderek azalan, kirlenen ya da büsbütün yok olan su kaynaklarıyla daha fazla besin üretmeye çalışıyor.

Raporda ayrıyeten, global besinin yarısından fazlasının su depolama kapasitesi azalan yahut istikrarsız olan bölgelerde üretildiği bilgisi yer alıyor. Bu durum, su krizinin birebir vakitte önemli bir besin güvenliği tehdidi olduğunu gösteriyor.

Yeraltı sularının çok çekilmesi, dünyanın birçok kentinde yer çökmesine neden oluyor. İran’ın Rafsanjan kentinde yılda 30 santimetre, ABD’de Tulare’da 28 santimetre, Meksiko’da ise yaklaşık 21 santimetre çökme ölçülüyor.

Türkiye’den dikkat cazibeli bir örnek olarak ağır tarım yapılan Konya Ovası’nda ortaya çıkan yaklaşık 700 obruk, raporda su iflasının en görünür işaretlerinden biri olarak gösteriliyor.

İnsan faaliyetleri sırf suyu tüketmekle kalmıyor, birebir vakitte doğal su depolarını da ortadan kaldırıyor. Rapora nazaran son 50 yılda, Avrupa Birliği yüzölçümüne muadil büyüklükte sulak alan büsbütün yok edildi

BM raporu, global ölçekte suya yaklaşımın temelden değiştirilmesi gerektiğini vurguluyor. Buna nazaran mevcut, lakin artık gerçekçi olmayan su çekme haklarının güncellenmesi, tarım ve sanayi üzere su ağır dalların dönüştürülmesi, daha verimli sulama tekniklerine geçilmesi ve kentlerdeki israfın azaltılması gerekiyor. Geçim kaynakları bu dönüşümden etkilenecek topluluklara dayanak verilmesi de kritik başlıklar ortasında.

Türkiye’nin geleceği tehlikede

Meteoroloji Genel Müdürlüğü’nün yayımladığı Standartlaştırılmış Yağış İndeksi (SPI) haritaları, Türkiye’de kuraklığın vakit içindeki evrimini açık formda gösteriyor. İstanbul Teknik Üniversitesi Uçak ve Uzay Bilimleri Fakültesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Mikdat Kadıoğlu, 12 ve 24 aylık SPI bilgilerinin bilhassa iç, güney ve güneydoğu bölgelerde kuraklığın kalıcılaştığını ortaya koyduğunu belirtiyor.

Raporlar Türkiye’nin her yerinde kuraklığın hissedildiğini ortaya koyuyor. MGM dataları İstanbul ve Ankara’nın uzun vadede şiddetli kuraklık tarafında ilerlediğini gösteriyor. Ege ve Marmara’daki İzmir ve Bursa gibi vilayetlerde de benzeri bir eğilim dikkat çekiyor.

Nemli şartların yerini giderek orta ve şiddetli kuraklık alırken, Akdeniz jenerasyonunda bilhassa Adana ve Antalya’da kuraklık döngüsü harika düzeylere ulaşıyor. İç Anadolu’da Konya ve Kayseri, tüm vakit ölçeklerinde istikrarlı biçimde berbatlaşan bir tablo sergileyerek çok şiddetli kuraklık sınıfına yerleşmiş durumda. Güneydoğu Anadolu’da Gaziantep ve Diyarbakır, neredeyse tüm dönemlerde şiddetli ve inanılmaz kuraklık bandında yer alarak uzun periyodik su geriliminin en ağır hissedildiği bölgeler ortasında öne çıkıyor. Karadeniz’de ise kısa vadeli nemli şartların, uzun vadede hafif ve orta kuraklığa evrildiği görülüyor.

Göller diyarı kuruyor

Sazlıdere barajı.

Türkiye’nin gölleri ve sulak alanları da süratle yok oluyor. Son 50 yılda Türkiye’deki 250 gölün 186’sı büsbütün kurudu, kalanların büyük kısmı ise kritik düzeylere geriledi. Tıpkı periyotta yaklaşık 1,5 milyon hektar sulak alan haritadan silindi. Birleşmiş Milletler raporlarına nazaran Türkiye, 2030’a kadar şiddetli kuraklık riski ile karşı karşıya ve ülke topraklarının yüzde 88’i çölleşme tehdidi altında.

Manisa’daki Marmara Gölü, bu ekolojik yıkımın en çarpıcı örneklerinden biri. Bu göl, 2021 prestijiyle yüzey alanının yüzde 98’ini kaybetti. Benzeri bir tablo Tuz Gölü, Seyfe Gölü, Eğirdir Gölü ve Van Gölü için de geçerli. Eğirdir Gölü için yapılan projeksiyonlar, mevcut şartlar devam ederse 2028’e kadar gölün kalıcı olarak ikiye bölünebileceğini ortaya koyuyor.

Türkiye’de su kullanımının yaklaşık yüzde 77’si tarıma gidiyor. Uzmanlara nazaran klasik olarak nohut, mercimek ve buğday üzere görece az su isteyen eserlerin yetiştirildiği bölgelerde, son yıllarda mısır, şeker pancarı ve avokado üzere su ağır eserlere yönelinmesi, su krizini daha da derinleştiriyor. Buna ek olarak, yaygınlaşan kaçak kuyular, yeraltı sularının süratle tükenmesine ve bilhassa Konya Havzası’nda yüzlerce obruğun oluşmasına neden oluyor.

1950’lerden itibaren sürat kazanan baraj ve büyük sulama projeleri, ırmakların doğal akışını keserek göller ve sulak alanlarla olan ilişkiyi kopardı. Uzmanlara nazaran çevresel su gereksinimi birçok projede göz gerisi edilirken, bu durum sulak alanların yavaş lakin kaçınılmaz biçimde kurumasına yol açtı. Madencilik faaliyetleri de tabloyu ağırlaştırıyor. Bir gram altın elde etmek için binlerce litre suyun kirletildiği belirtiliyor.