Yeryüzündeki hayatın ortaya çıkışına dair en temel kabullerden biri, oksijenin lakin güneş ışığı ve fotosentez yoluyla üretilebileceği istikametinde. Bitkiler, algler ve siyanobakteriler sayesinde atmosferde biriken oksijenin, karmaşık hayatın önünü açtığı düşünülüyor. Bu nedenle bugüne kadar oksijen üretimi ile ışık ortasında neredeyse kopmaz bir bağ kuruldu. Lakin son yıllarda derin okyanus tabanlarından gelen kimi bulgular, bu yerleşik anlayışı sarsabilecek bir ihtimali gündeme taşıyor.

Bilim dünyasında “karanlık oksijen” olarak anılmaya başlanan bu tartışmalı olgu, birinci olarak 2024 yılında yayımlanan bir araştırmayla geniş yankı uyandırmıştı. Artık ise bilim insanları, bu iddiayı net biçimde doğrulamak ya da çürütmek için bugüne kadarki en kapsamlı derin deniz görevlerinden birini başlatmaya hazırlanıyor.

Karanlık Oksijen Savlarını Araştırmak İçin İki Özel Deniz Aracı Geliştirildi

İskoçya Deniz Bilimleri Derneği’nden (SAMS) Profesör Andrew Sweetman liderliğindeki takım, Pasifik Okyanusu’nun yaklaşık 11 kilometre derinliğine inecek iki özel deniz aracı geliştirdi. “Alisa” ve “Kaia” ismi verilen bu derin deniz platformları, yüzeydeki basıncın yaklaşık 1200 katına dayanabilecek biçimde tasarlandı. Üç yıl sürecek bu proje, Japonya merkezli Nippon Foundation tarafından sağlanan 2 milyon sterlinlik fonla destekleniyor.

Andrew Sweetman’ın 2024’te Nature Geoscience’ta yayımlanan çalışması, okyanus tabanında bulunan ve patates büyüklüğüne ulaşabilen polimetalik nodüllerin, güneş ışığı olmadan oksijen üretebildiğini öne sürmüştü. Bu nodüllerin, deniz suyunu doğal bir elektroliz süreciyle hidrojen ve oksijene ayırdığı tez edilmişti. Şayet doğruysa, bu durum sadece deniz ekosistemlerine değil, yaşamın kökenine dair teorilere de ciddi bir revizyon getirebilir.

2024 Yılında Elde Edilen Bulguların Kusurlu Olabileceği Düşünülüyor

Lakin bu bulguların yayımlandığı andan itibaren ağır itiraz aldığını belirtmemiz gerekiyor. Birtakım bilim insanları, ölçüm aygıtlarında hapsolmuş hava kabarcıklarının sonuçları yanıltmış olabileceğini savund. Sweetman ise bu keşiften son derece emin görünüyor. Grubun tıpkı ölçüm aygıtlarını yaklaşık 20 yıldır kullandığını belirten araştırmacı, bugüne kadar hiçbir vazifede kabarcık kaynaklı bir yanlışla karşılaşmadıklarını söylüyor. Clarion-Clipperton Bölgesi’nde yapılan 65 deneyin yüzde 90’ında oksijen üretiminin gözlemlendiğini vurguluyor.

İlginç olan bir öteki ayrıntı ise Sweetman’ın araştırmasının birinci evrelerinde dayanak veren Kanadalı derin deniz madenciliği şirketi The Metals Company’nin, daha sonra bulgulara karşı çıkan bir makale yayımlamış olması. Şirkete nazaran tespit edilen oksijen büyük ihtimalle yüzeyden taşınıyordu. Sweetman ise bu noktada ekonomik çıkarların bilimsel tartışmayı gölgeleyebileceğine dikkat çekiyor.

Karanlık Oksijenin Bulunması NASA’ya da İlham Verebilir

Araştırmaların odaklandığı Clarion-Clipperton Bölgesi, Hawaii ile Meksika ortasında uzanan devasa bir alanı kapsıyor. Bu bölgede yaklaşık 21 milyar ton polimetalik nodül bulunduğu iddia ediliyor. Manganez, nikel, kobalt ve bakır açısından güçlü olan bu nodüller; elektrikli araç bataryaları ve yeşil teknolojiler için kritik ehemmiyete sahip. Bu nedenle pek çok şirket, ticari madencilik için hazırlık yapıyor.

Ancak “karanlık oksijen” hakikaten derin deniz ekosistemlerinin temel bir modülüyse, bu nodüllerin çıkarılması çok daha büyük bir ekolojik yıkıma yol açabilir. Mikroorganizmalardan deniz canlılarına, avcı anemonlardan bakteri kolonilerine kadar pek çok canlı, bu oksijen kaynaklarına bağımlı olabilir.

Yeni vazife kapsamında Alisa ve Kaia, oksijen akışını, nodüller etrafındaki elektriksel aktiviteyi ve pH değişimlerini ölçecek. Tıpkı vakitte tortu örnekleri ve su numuneleri toplanacak. Birinci seferin Mayıs ayında başlaması, ön sonuçların ise Haziran’da açıklanması bekleniyor. Proje, UNESCO’nun Birleşmiş Milletler Okyanus On Yılı kapsamında resmî olarak desteklenirken, NASA’nın da bulgularla yakından ilgilendiği belirtiliyor. Zira ışık olmadan oksijen üretimi fikri, sadece Dünya’daki ömrü değil, öteki gezegenlerdeki muhtemel hayat ihtimallerini de yine düşünmeyi gerektirebilir.

Kısacası, “karanlık oksijen” tezi doğrulanırsa, bu sırf derin deniz madenciliği planlarını değil, biyoloji ve astrobiyoloji alanındaki pek çok temel varsayımı da kökten sarsabilir.