İkinci Dünya Savaşı öncesinde dünya genelinde inşa edilen teleskopların büyük kısmı, gökyüzüne ilgi duyan varlıklı bireyler tarafından finanse ediliyordu. Lakin savaş sonrasında bu tablo kökten değişti.

20. yüzyılın ortalarında yaşanan iki kıymetli gelişme, büyük teleskopların finansman yükünü büyük ölçüde devletlere ve akademik kurumlara kaydırdı. Birinci olarak, kainatın daha derinlerine bakabilmek için aynalar büyüdükçe maliyetler katlanarak arttı. Akabinde uzay uçuşlarının başlamasıyla, uzaya konuşlandırılan teleskopların masrafları çok daha yüksek düzeylere çıktı.

Ancak bugün bu istikrar yine değişiyor olabilir.

Eric Schmidt’ten dört teleskopluk büyük hamle

Bu dört teleskop ortasında en dikkat çekeni ise Lazuli isimli uzay teleskobu. Başarılı bir formda fırlatılıp devreye alınması hâlinde Lazuli, yaklaşık 30 yıldır vazife yapan Hubble Uzay Teleskobu’nun çok daha çağdaş ve güçlü bir alternatifi olacak.

Schmidt çifti yatırımın tam fiyatını açıklamasa da, toplam bütçenin en az yarım milyar dolar düzeyinde olduğu iddia ediliyor.

Wendy Schmidt mevzuyla ilgili yaptığı açıklamada, uzun müddettir hükümetlerin ya da özel bölümün hudutlarını aşan araştırmaları desteklemeyi amaçladıklarını belirterek, bu sistemle cihanı anlamaya yönelik çoklu yaklaşımların mümkün hâle geleceğini vurguladı.

Lazuli: Hubble’ın daha güçlü ve çağdaş versiyonu

Adını lapis lazuli taşının derin mavi renginden alan Lazuli, 3,1 metre çapında aynaya sahip bir optik uzay teleskobu olacak. Karşılaştırmak gerekirse, Hubble’ın ana aynası 2,4 metre çapında.

Lazuli’nin 2028’in sonlarına gerçek fırlatılması, bilimsel müşahedelere ise 2029’da başlaması planlanıyor.

Daha yüksek yörünge, daha pak gözlem

Lazuli’yi Hubble’dan ayıran en değerli farklardan biri yörüngesi. Yeni teleskop, Dünya’dan çok daha uzakta; en uzak noktası 275 bin kilometreye, en yakın noktası ise 77 bin kilometreye ulaşan eliptik bir yörüngede misyon yapacak. Bu ara, jeostatik yörüngenin yaklaşık iki katı.

Bu sayede Lazuli, günümüzde Hubble’ı giderek daha fazla etkileyen Starlink ve gibisi uydu geçişlerinden büyük ölçüde kurtulacak. Grup, bu yükseklikte teleskop üzerindeki denetimin daima sağlanabileceğini ve bilgilerin süratli biçimde Dünya’ya aktarılabileceğini belirtiyor.

Schmidt Sciences bünyesindeki Astrofizik ve Uzay Enstitüsü’nün başındaki Arpita Roy, Lazuli’yi “Hubble’ın çağdaş bir yorumu” olarak tanımlıyor. Daha büyük bir ayna, daha süratli reaksiyon mühleti ve yeni enstrümanlar bu yaklaşımın temelini oluşturuyor.

Exoplanet avında yeni bir silah

Lazuli’de geniş açılı bir kamera, bir spektrograf ve bilhassa dikkat çeken bir koronagraf yer alacak. Bu sistem, yıldız ışığını bastırarak etrafındaki ötegezegenlerin atmosferlerini ve öteki detaylarını incelemeyi mümkün kılacak.

Projenin genel entegrasyonu ve idaresi Schmidt Sciences tarafından yürütülecek. Ana yükleniciler şimdi açıklanmasa da maksat hayli net: konseptten fırlatmaya beş yıldan kısa müddette ulaşmak.

Hızlı geliştirme, daha denetimli maliyet

Schmidt Sciences Başkanı Stuart Feldman’a göre NASA’nın büyük uzay teleskopları çoklukla 25 yıla varan geliştirme süreçlerinden geçiyor. Bu da kimi vakit bilim insanlarının tasarladığı araçları lakin mesleklerinin sonuna yaklaşırken kullanabilmeleri manasına geliyor.

Daha süratli ilerlemek hem maliyetleri denetim altında tutmayı hem de bilimsel çıktıları öne çekmeyi hedefliyor. Feldman, Lazuli’nin muvaffakiyete ulaşması konusunda “orta-yüksek” düzeyde itimat duyduklarını belirtirken, NASA’nın göze alamayacağı birtakım riskleri şuurlu formda üstlendiklerini de kabul ediyor.

Başarılı olması hâlinde Lazuli, bu ölçekte özel kaynaklarla finanse edilip uzaya gönderilen birinci teleskop olarak tarihe geçebilir.

Yerdeki üç teleskop da en az Lazuli kadar iddialı

Schmidt Observatory System kapsamındaki öbür üç teleskop ise ABD’nin güney ve batı bölgelerinde, yer tabanlı olarak kurulacak. Fakat bu projeler de en az Lazuli kadar yenilikçi.

Ortak noktaları ise modüler yapılar, gelişmiş hesaplama gücü, yüksek data depolama kapasitesi ve yapay zekâ takviyeli tahlil.

Argus Array: Gökyüzünün sineması çekilecek

Texas’ta kurulması planlanan Argus Array, 11 inçlik aynalara sahip 1.200 küçük teleskoptan oluşacak. Bu sistem, toplamda 8 metrelik tek bir teleskobun tesirini yaratacak ve tüm Kuzey Yarımküre’yi görüntüleyecek.

Her saniye bir imaj üretecek olan Argus Array, süpernova üzere olaylar için adeta “geri sarılabilir” bir gökyüzü arşivi sunacak.

DSA Radyo Teleskobu: Cihanın radyo haritası

Nevada’daki bir vadide kurulacak DSA, 6 metre çapında antenlere sahip 1.600 radyo çanağından oluşacak. Tek ve dev bir teleskop yerine bu yaklaşım, maliyetleri önemli ölçüde düşürüyor.

Proje, cihandaki 1 milyardan fazla radyo kaynağını haritalamayı hedefliyor ve her 15 dakikada bir gökyüzü imajı üretecek.

LFAST: Ölçeklenebilir spektroskopi

Arizona merkezli LFAST, 20 adet 80 cm’lik aynayı tek bir yapı içinde barındırarak 3 metrelik bir teleskobun müşahede gücünü sunacak. Sistem vakitle genişletilebilecek halde tasarlanıyor ve öbür gezegenlerde biyolojik izlerin araştırılmasına katkı sağlayacak.

Açık data, Açık bilim

Bu teleskopları mümkün kılan temel faktörler ortasında elektronik bileşenlerin küçülmesi, yapay zekâdaki ilerlemeler, daha güçlü bilgisayarlar ve daha ucuz fırlatma imkânları yer alıyor. Feldman’a nazaran bu projelerin birçok, sırf beş yıl evvel bile hayata geçirilemezdi.

Schmidt çifti, tüm bilgilerin açık ve fiyatsız formda paylaşılacağını bilhassa vurguluyor. Teleskop vakti satılmayacak; bunun yerine en uygun bilimsel fikirler için açık bir kıymetlendirme süreci işletilecek.

Amaç net: Global astronomi topluluğuna kalıcı ve erişilebilir bir katkı sağlamak.

Astronomi için tarihi bir katkı

Schmidt Sciences, Argus Array üzere projelerde yeni jenerasyon ticari uzay şirketleriyle de çalışıyor. Projelerin maliyetleri tam olarak açıklanmasa da, sırf Lazuli’nin bile yüz milyonlarca dolarlık bir yatırım gerektirdiği tabir ediliyor.

Kısacası, hem uzayda hem de yerde hayata geçirilecek bu dört teleskop, çağdaş astronomi için çok büyük ve dönüştürücü bir adım olarak görülüyor.