Güç dalında rezerv kaynaklarının bulunması kadar, bu kaynaklara hangi teknolojiyle ve hangi maliyetle erişildiği kıymet taşıyor. Teknolojinin gelişmesiyle birlikte kaynaklara erişim formu de değişiyor. Petrol ve doğal gaz sondajında son 20 yılın en büyük değişimlerinden biri, ankonvansiyonel hidrokarbon aramalarında yatay sondaj ve hidrolik çatlatma teknolojilerinin olgunlaşması oldu. 2026 yılında Türkiye’de birinci kere kullanılacak bu teknolojiye gelin yakından bakalım.

Yatay sondaj nedir? Dikey sondajdan farkı ne?

Klâsik petrol ve gaz aramacılığında kullanılan dikey sondajın tersine yatay sondaj, yerin yaklaşık 3-4 kilometre altına indikten sonra kayaların içinde yatay tarafta ilerleyen tüneller açılmasına dayanır. Dikey sondajda yer altındaki petrol yahut doğal gaz, kayaçtaki çatlaklar ve gözenekler sayesinde kuyunun içine akmasıyla elde edilir. Kaya petrolü ve kaya gazı üzere ankonvansiyonel hidrokarbonlar, son derece düşük geçirgenliğe sahip kayaçların içine sıkışmıştır. Yatay sondaj, bu sorunu aşmak için geliştirilmiş ileri bir teknolojidir.

Yatay sondaj iki etaptan oluşuyor:

1. Yatay İlerleme: Sondaj ucu, kayacın içinde kilometrelerce yol kat ederek rezervuar alanla teması azamiye çıkarır.
2. Çatlatma (Fracking) İşlemi: Yüksek basınçlı özel sıvı ve kimyasallar kullanılarak, milyonlarca yıl evvel oluşmuş ve kayaların gözeneklerine sıkışmış olan petrol yahut gazın özgür kalması sağlanır. Bu sayede hür kalan hidrokarbonlar sondaj borusundan yüzeye taşınır.

Yatay sondajın artıları

• Erişilemeyen kaynaklara erişim: Klasik formüllerle üretilemeyen kaya petrolü ve kaya gazı ekonomik hale gelir.
• Daha yüksek üretim verimi: Tek bir kuyuyla çok daha geniş bir rezervuar alanı üretime katılır.
• Enerji arz güvenliği: Yerli kaynaklar sayesinde ithalat bağımlılığı azalır.
• Uzun vadeli rezerv kullanımı: Olgun alanlar, yatay sondajla yine canlandırılabilir.

Yatay sondajın eksileri

• Yüksek maliyet: Yatay sondaj ve fracking, dikey kuyulara kıyasla çok daha kıymetlidir.
• Teknoloji bağımlılığı: İleri mühendislik, yazılım ve ekipman gerektirir.
• Çevresel hassasiyetler: Su kullanımı, kimyasallar ve mikro sismik tesirler kamuoyunda tartışma yaratabilir.
• Fiyat riski: Petrol ve gaz fiyatlarının düşmesi, projelerin ekonomik fizibilitesini zayıflatabilir.

Diyarbakır’da 6 milyar varillik kaynak var

Türkiye’de ankonvansiyonel hidrokarbon potansiyeli olan iki farklı havza bulunuyor. Büyük potansiyel barındıran bu havzalarda, teknolojik ve ekonomik sınırlamalar nedeniyle bugüne kadar rastgele bir adım atılmamıştı. Birinci olarak 2026 yılında Diyarbakır havzasında yatay sondaj yapılacak. Akabinde Trakya havzasında yatay sondaja geçilecek.

Diyarbakır havzasında yaklaşık 7 bin kilometrekarelik alanda hidrokarbon kaynakları bulunduğu biliniyor. Birinci etapta ABD’li Continental Resources isimli şirket ile birlikte 600 kilometrekarelik alanda dört başka alanda yatay sondaj yapılacak. Burada kaya petrolü üretilecek. Güç ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alpaslan Bayraktar’ın açıklamalarına nazaran üç yıl içinde 24 adet yatay sondajlı çatlatma kuyusu açılacak. Diyarbakır’da 6 milyar varillik doğal gaz ve petrol potansiyeli bulunduğu iddia ediliyor. Teorik olarak yaklaşık 400 milyar doların üzerinde bir bedel manasına geliyor. Türkiye’nin petrol ve doğal gaz ithalat etmek yerine bu kaynakları ihraç edebilir hale gelebilir.

Trakya’da ise kaya gazı potansiyeli olduğu iddia ediliyor. Sondaj yapılacak alanın tespiti için ABD’li şirketlerle birlikte sismik çalışmalar yürütülüyor.

Yatay sondaj teknolojisi ABD’de güç ihtilali yaşattı

Yatay sondaj teknolojisinin dünyadaki en büyük örneği Amerika Birleşik Devletleri’dir. ABD, yıllar içinde geliştirdiği ve ekonomik hale getirdiği bu teknoloji sayesinde “kaya gazı devrimi” yaşadı ve dünyanın bir numaralı petrol ve doğalgaz üreticisi haline geldi. ABD’nin petrol üretiminin yaklaşık %94’ü, doğal gaz üretiminin ise %92’si yatay sondajlı kuyulardan elde ediliyor.

ABD, güç ithalatçısı pozisyonundan ihracatçı pozisyonuna yükseldi. Dünyanın en büyük petrol üreticilerinden biri haline gelirken, LNG ihracatında global oyuncular ortasına girmeyi başardı. Kanada, Arjantin ve Çin’de de yatay sondaj çalışmaları yürütülüyor.