1990’dan bu yana uzayı gözlemleyerek milyonlarca gök cismini görüntüleyen Hubble Uzay Teleskobu, bugün astronominin en güçlü arşivlerinden birine sahip. Lakin bu devasa bilgi yığını, beraberinde önemli bir sorun da getiriyor: Gökbilimcilerin bu kadar büyük bir arşivi baştan sona tarayıp sıra dışı objeleri tek tek tespit etmesi neredeyse imkânsız. Fakat son devirde yapay zekâ alanında yaşanan gelişmeler, bu devasa data yığınının artık daha kapsamlı halde taranmasını mümkün hâle getiriyor.

Avrupa Uzay Ajansı’ndan (ESA) araştırmacılar David O’Ryan ve Pablo Gómez tarafından geliştirilen AnomalyMatch isimli yapay zekâ sistemi, Hubble’ın 35 yıllık tüm arşivini yalnızca iki buçuk günde tarayarak 1.300’den fazla ender kozmik obje tespit etti. Çalışmanın sonuçları bu hafta Astronomy & Astrophysics mecmuasında yayımlandı. Normal koşullarda insan astronomların yıllarını alabilecek bu çalışma, Hubble bilgileri üzerinde yapılan birinci sistematik “anomali taraması” olma özelliğini taşıyor.

AnomalyMatch’in ortaya çıkardığı bulgular ortasında epeyce dikkat cazip örnekler yer alıyor. Yapay zekâ, kütleçekimin uzay-zamanı bükerek art plandaki ışığı yaylara ve halkalara dönüştürdüğü 138 adet kütleçekimsel mercek tespit etti. Bu çeşit kütleçekimsel mercekler, hem olağanda Dünya’dan gözlemlenemeyecek gök cisimlerini görünür kılmak hem de kainatın genişleme suratı ve karanlık husus dağılımı üzere temel kozmolojik özellikleri ölçmek için kritik bir araç olarak kullanılıyor.

Bunun yanı sıra daha evvel kayda geçmemiş 417 galaksi birleşmesi, gazdan oluşan “dokunaçları” nedeniyle denizanasını andıran 18 jellyfish galaksi ve iki adet çarpışmalı halka galaksi de sistem tarafından işaretlendi. Hamburger ya da kelebek halini andıran öngezegen diskleri de bu sıra dışı keşifler ortasında yer aldı.

Hubble Bilgilerinde, Mevcut Sınıflandırma Sistemlerine Uymayan Düzinelerce Gök Cismi Bulundu

Ancak tahminen de en değişik bulgu, mevcut sınıflandırma sistemlerine hiç uymayan düzinelerce gök cismi oldu. Araştırmaya nazaran tespit edilen anomalilerin yaklaşık yüzde 65’i, daha evvel hiçbir bilimsel data tabanında referansı bulunmayan, yani astronomi dünyası için büsbütün yeni nesnelerden oluşuyor. ESA’dan David O’Ryan, Hubble arşivinin bu manada “keşfedilmeyi bekleyen bir hazine” sunduğunu ve yapay zekânın bu hazinenin kilidini açmak için kritik bir araç hâline geldiğini vurguluyor.

Bu çalışma, çağdaş astronominin giderek büyüyen “veri krizi”ne de direkt bir karşılık niteliği taşıyor. Eğitimli astronomlar sıra dışı objeleri tanımada epey başarılı olsa da milyonlarca imgeyi manuel olarak incelemek gerçekçi değil. AnomalyMatch üzere yapay zekâlar etkin öğrenme yollarını kullanarak, hem data içindeki örüntülerden kendi kendine öğreniyor hem de insan uzmanların geri bildirimleriyle kendini geliştirebiliyor.

Bu çeşit araçların ehemmiyeti, önümüzdeki yıllarda daha da artacak üzere görünüyor. ESA’nın Euclid misyonu hâlihazırda milyarlarca galaksiyi taramaya başlamış durumda. Geçtiğimiz yıl faaliyete giren Vera C. Rubin Gözlemevi, önümüzdeki yıllarda 50 petabayttan fazla manzara üretecek. En geç 2027’de fırlatılması planlanan Nancy Grace Roman Uzay Teleskobu da bu bilgi seline eklenecek. AnomalyMatch üzere yapay zekâ sistemlerinin, tüm bu kaynaklardan toplanan dataların taranmasını çok daha kolay hâle getireceği düşünülüyor.