Batı dünyasında, bilhassa de ABD’de nükleer enerji, uzun yıllar süren sakinliğin akabinde küçük modüler reaktörler (SMR) ile tekrar gündeme geliyor. Daha düşük suram maliyeti, modüler yapı ve kesintisiz pak güç vaadiyle öne çıkan SMR’ler, hem kamu otoriteleri hem de büyük teknoloji şirketleri tarafından geleceğin güç tahlili olarak görülüyor. Fakat uzmanlar, bu teknolojinin ekonomik ve teknik açıdan şimdi kanıtlanmadığı konusunda uyarıyor.

SMR’ler için ilgi yüksek

SMR’ler, klâsik nükleer santrallere kıyasla daha küçük ölçekli reaktörler olarak tasarlanıyor. Kesim, bu reaktörlerin seri üretimle fabrikalarda inşa edilip alana taşınabileceğini, böylelikle maliyetlerin düşürülebileceğini savunuyor. ABD’de bu yaklaşımın en somut örneklerinden biri Michigan’daki Palisades Nükleer Santrali. Santrali tekrar devreye almayı planlayan Holtec, mevcut 800 megavatlık reaktörün yanı sıra iki adet 300 megavatlık SMR kurmayı hedefliyor. Şirket, gerekli lisansların 2029’a kadar alınmasını ve SMR’lerin 2031’de elektrik üretimine başlamasını amaçlıyor. Uzun vadede ise Hyundai Engineering & Construction iştirakiyle 2030’lu yıllarda Kuzey Amerika genelinde bir SMR filosu kurmak amaçlanıyor.

SMR alanında Holtec yalnız değil. Kairos Power, farklı bir teknoloji tercih ederek erimiş tuz tuz ile soğutulan bir reaktör tasarımı üzerinde çalışıyor. Şirket, Tennessee’de bir gösterim reaktörünün inşasına başlamış durumda ve ticari ölçekte elektrik üretimini 2030 yılına kadar gerçekleştirmeyi hedefliyor. Kairos, 2024’te Google ile toplam 500 megavatlık bir SMR filosu kurulmasına yönelik mutabakat imzalamıştı. Bu kapasitenin yaklaşık 300 bin haneye elektrik sağlayabileceği belirtiliyor.

Büyük teknoloji şirketlerinin ilgisi bununla hudutlu değil. Amazon, gaz soğutmalı reaktör geliştiren X-Energy’ye yatırım yaptı ve Washington eyaletinde 12’ye kadar SMR kurulması planlanıyor. Meta ise SMR teşebbüsü Oklo ile anlaşarak Ohio’da data merkezlerini destekleyecek büyük ölçekli bir güç yerleşkesinin finansmanına katkı sağlamayı kabul etti. Oklo, projenin toplam büyüklüğünün çok milyar dolarlık bir altyapı yatırımı olacağını söz ediyor.

Özel kesimin yanı sıra kamu kaynakları da devrede. ABD Enerji Bakanlığı, SMR geliştirme çalışmaları için 800 milyon dolarlık destek paketini onayladı. Trump idaresi, ileri nükleer teknolojilerin yaygınlaştırılmasını öncelik olarak tanımlarken araştırma ve devreye alma süreçlerine ek fon sağlanacağını duyurdu.

Büyük bir “ama” var

Uzmanlar ise artan yatırımlara karşın ekonomik gerçeklerin değişmediğine dikkat çekiyor. Union of Concerned Scientists’ten Edwin Lyman, SMR’lerin klasik nükleer santrallere nazaran daha ucuz kurulabileceğini lakin üretilen elektriğin rüzgar, güneş ve doğal gazdan değerli olacağını vurguluyor. Bugüne kadar ABD Nükleer Düzenleme Kurulu sadece NuScale Power’ın SMR dizaynını onayladı lakin Idaho’daki proje artan maliyetler nedeniyle 2023’te iptal edildi.

Teknik riskler de tartışmanın merkezinde yer alıyor. Tuz yahut gaz soğutmalı kimi SMR dizaynları, HALEU (yüksek saflıkta düşük zenginleştirilmiş uranyum) olarak bilinen özel bir nükleer yakıta muhtaçlık duyuyor. Bu yakıtın küresel arzı sonlu ve tedarik zinciri uzun mühlet Rusya’nın kontrolünde kaldı. Ayrıyeten 2022’de yayımlanan Stanford Üniversitesi araştırması kimi SMR’lerin daha düşük yakıt verimliliği nedeniyle beklenenden fazla nükleer atık üretebileceğini ortaya koydu.

Güvenlik konusu da uzmanları ikiye bölmüş durumda. Trump idaresinin lisans süreçlerini hızlandırmaya yönelik adımları, birtakım çevrelerce kâfi kontrol yapılmadan ilerleme riski taşıdığı gerekçesiyle eleştiriliyor. Enerji Bakanlığı ise güvenlik standartlarından taviz verilmeyeceğini savunuyor.

Sadece 3 etkin SMR var

Bugün dünya genelinde faaliyette olan yalnızca üç SMR bulunuyor ve bunların hiçbiri ABD’de yer almıyor. Mevcut örneklerden biri Sibirya açıklarında bir Rus yüzer platformunda, öteki ikisi ise Çin’de çalışıyor. Bu tablo, teknolojinin şimdi erken evrede olduğunu gösteriyor. Bu nedenle ABD’de birinci ticari SMR’yi hayata geçirme yarışı şimdiden başlamış durumda.

En nihayetinde SMR’ler hakkında gelinen nokta temkinlilik. Bir kısma nazaran bu reaktörler, hem kıymetli hem de riskli bir dikkat dağıtıcı öge. Pak güce muhtaçlık bugün artarken SMR’lerin kısa vadede hazır olması beklenmiyor. Başka kesim ise her teknolojinin başlangıçta kıymetli olduğunu ve ölçek büyüdükçe maliyetlerin düştüğünü hatırlatıyor. SMR’lerin data merkezlerinin şebekeye çok yük bindirmesini önleyebileceği, uzak bölgelerde dizel jeneratörlerin yerini alabileceği ya da endüstride ısı üretimi için kullanılabileceği savunuluyor. Her iki kısmın de haklılık hissesi var. Lakin SMR’ler, vadettikleri maliyet ve vakit avantajını kanıtlayamazsa nükleer güç kesimi yeni bir sakinlik periyoduna girebilir.